Krakowska Kongregacja Kupiecka

dodano: 23.04.2005

Formy organizacyjne Kongregacji zawarte w statutach, od najstarszych poczynając, wytyczały kierunek jej działalności.
W zależności od czasów, w których je tworzono były nie tylko odbiciem ówczesnych potrzeb środowiska skupionego wokół Kongregacji, ale także wizją przyszłości organizacyjnej.
Co jakiś czas powstawały nowe ich konstrukcje, coraz lepsze, coraz bliższe życiowym potrzebom, ale także i narzucające innym kanony, którymi kierowała się grupa autorów każdorazowego projektu.
W swych późniejszych statutach Kongregacja, chcąc niejako podkreślić ciągłość swego istnienia, zawsze powoływała się na dokumenty Zygmunta I z lat 1521 i 1524, a czasami również i na dokument Zygmunta III z roku 1594. W 1722 roku zostaje odnowiona Kongregacja Kupiecka, której celem jak zawsze była obrona interesów kupieckich, zwłaszcza wobec wszelkiego rodzaju „przeszkodników” (z przyczyn obyczajowych niech to określenie pozostanie nierozwinięte).
Magistrat krakowski przyjmuje statut Kongregacji z dn. 17.01.1722 r., a August II dn. 23.10. tegoż roku zatwierdza go w formie przywileju. Ponownie został on zatwierdzony przez Augusta III dn. 12.11.1740 r. W myśl statutu członkiem Kongregacji Kupieckiej mógł być każdy kupiec, który posiadał prawo miejskie i złożył do skrzynki brackiej sumę pieniężną odpowiadającą jego zamożności. Prawem członków był udział w wyborach, uchwalanie składki rocznej i składek specjalnych oraz wyznaczanie kar. Uchwały w sprawie zmiany statutu wymagały zgody Magistratu. Do obowiązku członków należało przestrzeganie statutu, udział w „schadzkach” kwartalnych pod karą 5 grzywien i udział w nabożeństwach żałobnych oraz procesji Bożego Ciała.
Władzę Kongregacji sprawowali 4 starsi obierani w pierwszą niedzielę po oktawie Trzech Króli większością głosów, w tajnym głosowaniu.
Najważniejszym punktem tego statutu był artykuł XIV, który nakładał na starszych obowiązek czuwania, by nikt z poza członków Kongregacji nie trudnił się w Krakowie handlem.
Statut nakładał także kary na kupców, którzy przetrzymywali uczniów ponad rok bez wpisania ich do ksiąg lub przyjmowali takich uczniów, którzy odeszli samowolnie od innych kupców.
W organizacji Kongregacji krakowskiej na uwagę zasługuje stanowisko konsyliarzy (rzeczoznawców), którzy w przyszłości wraz ze starszymi wejdą do Rady Kongregacji.
Statut z 1722 r. nie wspomina o istnieniu konsyliarzy. Po raz pierwszy spotykamy się z ich wyborem w 1742 roku, kiedy to Kongregacja „unanimi voto uprasza pro consiliariis” sześciu kupców, rajców krakowskich, którzy „in occurentibus Congregationis Maercatorialis negotiis consiliis suis” domagać się będą”. Liczba konsyliarzy w początkowych latach wynosiła przeważnie 6-ciu, a od roku 1818 wzrosła do 12.
Pod koniec XVIII w. następuje pewna zmiana w sposobie wybierania starszych Kongregacji, bowiem w myśl uchwały sejmu grodzieńskiego Kongregacja była obowiązana zaproponować na sesji wyborczej ośmiu kandydatów na starszych, a magistrat spośród nich zatwierdzał czterech. Zasada ta utrzymywała się do 1812 r., kiedy powrócono do dawnego zwyczaju
i zgromadzenie elekcyjne wybierało starszych, których następnie przedstawiano magistratowi do zatwierdzenia. Wszystkie te zmiany w zasadzie nie naruszyły statutu z 1722 roku, który jako obowiązujący przetrwał do 1821 r. (tak, tak – prawie 100 lat – to nie pomyłka !).
Nowością, którą wprowadziło w dn. 01.03.1821 r. prawo o urządzaniu wolności handlu (ogłoszone przez Senat Rządzący 16.01.1821 r.) była zasada wolnego handlu różnymi towarami jednocześnie, przy czym również liczba kupców nie mogła być ograniczona.
Do handlu zostali dopuszczeni rzemieślnicy, fabrykanci i inne profesje, którym przyznano wolność sprowadzania surowców pierwszej potrzeby oraz sprzedaży własnych wyrobów.
Paragrafy 9 – 19 nowej ustawy dotyczyły Kongregacji Kupieckiej, która została utrzymana jako jedyna organizacja zrzeszająca kupców, ale znaczenie jej dla rozwoju handlu zostało bardzo ograniczone (w ustawie przewidywano także możliwość powstawania innych zgromadzeń kupieckich, gdyby liczba kupców wyraźnie wzrosła).
Ustawa z 1821 r. położyła więc kres wyłączności Kongregacji w organizowaniu handlu.
Rok 1846, który przekreślił istnienie Wolnego Miasta Kraków i włączył je do Austrii, wprowadził bardzo uciążliwe zmiany dla kupców przez wcielenie Krakowa do celnego obszaru austriackiego.
W 1850 r. powołana została Izba Przemysłowo-Handlowa, która przejęła większość uprawnień Kongregacji. Teraz Izba staje się – jak zapisano w jednym z protokołów Kongregacji – „organem pomiędzy stanem handlu i przemysłu a władzą rządową”. Dlatego też Kongregacja starała się też bardzo usilnie brać udział w wyborach do Izby i w jej pracach.
Ostateczny cios zadała Kongregacji ustawa austriacka o wolności handlu i przemysłu z 1859 roku. Ustawa ta spowodowała, że statut z czasów Rzeczypospolitej Krakowskiej stracił swoje znaczenie.
Kongregacja traci odtąd swój charakter urzędowej reprezentacji kupców i staje się dobrowolnym stowarzyszeniem, a tym samym zostaje objęta austriacką ustawą
o stowarzyszeniach.
Fakt ten wymagał zasadniczej zmiany statutu. Pierwszy projekt jego zmiany wysłano
do Namiestnictwa w 1860 roku, został odrzucony.
W latach 1873, 1883, 1886 powoływano wielokrotnie komisje statutowe dla opracowania projektów, prace te jednak nie dały wyniku. Dopiero 24.04.1890 roku nowy statut zostaje przez władze austriackie zatwierdzony.
Dostosowano go do ogólnego schematu ustawy o stowarzyszeniach z tym jednak, że sprawy dotyczące przyjmowania uczniów, ich szkolenia i ewentualne kary za nieprzestrzeganie przepisów mają być rozwiązywane wg odpowiednich paragrafów ustawy przemysłowej.
W przypadku rozwiązania Kongregacji statut przewidywał oddanie dokumentów
do Archiwum m. Krakowa, zaś majątek Kongregacji miał być przekazany do kasy miejskiej jako legat do wspierania podupadłych kupców chrześcijańskich, ich wdów i sierot.
W 1905 roku statut ten został rozszerzony i uzupełniony, nie wprowadzono jednak zasadniczych zmian organizacyjnych. Na uwagę zasługuje fakt dopuszczenia kobiet
do członkostwa Kongregacji, wprawdzie tylko na członków – uczestników, a nie członków rzeczywistych, nie mniej jednak w zestawieniu z dawnymi statutami, które wykluczały kobiety od udziału w handlu, nowe postanowienia noszą znamiona wyraźnego postępu.
Po zakończeniu I wojny światowej Kongregacja wybitnie demokratyzuje się.
W roku 1923 opracowano nowe zmiany do statutu mówiące o tym, że Krakowska Kongregacja Kupiecka z siedzibą w mieście stołecznym Krakowie obejmuje na ten czas swą działalnością cały obszar Polski południowej aż po San (dziś jesteśmy już nad Sanem, patrz OT KKK w Przemyślu). Nowością organizacyjną było Koło Seniorów, złożone z zasłużonych członków Kongregacji. Jego zadaniem było wydawanie opinii w ważnych sprawach organizacyjnych. Kołu Seniorów przysługiwało też prawo weta, zawieszającego wykonanie uchwał Rady KKK na dni 14, do czasu ponownego rozpatrzenia sprawy przez Radę.
W 1937 r. Kongres Kupiectwa Polskiego przyjął projekt Rady Naczelnej, aby utworzyć trójstopniową organizację terytorialną. W myśl tej uchwały Kongregacja przystępuje
do przekształcenia swoich oddziałów terenowych na samodzielne zrzeszenia.
Druga wojna światowa nie tylko przerwała pracę Rady i całej Kongregacji, ale doprowadziła do jej likwidacji.
Po wojnie Kongregacja wznowiła swą działalność w dawnych formach organizacyjnych.
Nie trwało to jednak długo.
Dnia 01.12.1949 roku Krakowską Kongregację Kupiecką przekształcono w Zrzeszenie Prywatnego Handlu i Usług w Krakowie i tę datę wypadnie chyba uznać za zamykającą działalność instytucji prosperującej w Krakowie od 540 lat.
W 1989 r. odzyskujemy możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o losie kraju. Już w październiku pamiętnego roku, Krakowska Kongregacja Kupiecka odradza się na nowo.
W nawiązaniu do najlepszych tradycji - pamiętając o gorzkich doświadczeniach z czasów, gdy podstawowe wolności i prawa gospodarcze były powszechnie łamane – ludzie tamtych czasów konstruują nowy statut. Powstaje zapewne w sposób spontaniczny, jednak w swojej treści wyważony, zapewniający rzetelność i sprawność w działaniu tej najstarszej na ziemiach polskich organizacji samorządu zawodowego. Daje on obraz rzeczywistości istniejącej naprawdę, a także przedstawia podstawowe wskazówki jak w tej rzeczywistości zorganizowana grupa może się poruszać, osiągając przy tym zamierzone cele. Statut tamtych czasów staje się także niezastąpioną podwaliną pod budowę kolejnych aktów prawnych organizacji, uwzględniających zachodzące w życiu przemiany.
W ustroju władz Kongregacji nadal najważniejszą pozostaje Walne Zgromadzenie, następnie Rada Kongregacji i jej Prezes.
Kolejna zmiana dokonuje się w roku 1994. Do władz wykonawczych wprowadza się nowe ciało statutowe, a jest nim Zarząd Krakowskiej Kongregacji Kupieckiej.
Pierwsze i kolejne lata pokazują jak ważną on pełni rolę w schemacie organizacyjnym
i w praktycznym życiu Kongregacji.
15 listopada 2003 r. Walne Zgromadzenie uchwala dalsze zmiany w statucie. Tym razem polegają one na likwidacji Zarządu KKK. W jego miejsce wprowadzone zostaje tzw. Prezydium Rady KKK i ono to przejmuje w organizacji władzę wykonawczą.
Perypetie związane z rejestracją ostatnich zmian trwają dość długo. Po prawie półtorarocznym okresie Sąd rejestruje wreszcie uchwalone przez Walne Zgromadzenie zmiany.
595 lat upłynęło w tym roku, jak w Krakowie powstała kupiecka Kongregacja. I choć na początku zamarła na czas długi, to przecież znowu ożyła za Augusta II, by łącząc kupców dla obrony ich bytu w ciężkich rzeczypospolitej czasach, wieść ich ku lepszej przyszłości.
Nie wystarczyło jej siły do walki w trudnych warunkach. Przetrwała przecież upadek państwa, a po rozbiorach zapisała najświetniejszą kartę swej działalności, gdy jej oddano ster w sprawach handlu w krakowskiej rzeczypospolitej.
W złym i dobrym czasie pozostawiała trwałe dziedzictwo dla miasta i przyszłych pokoleń.

Post scriptum

Nie ma doskonałych ludzi, ani doskonałych praw. Najszlachetniejsze intencje prawodawców weryfikuje samo życie i jego zmieniające się warunki. W preambule najważniejszego
w Polsce aktu prawnego zapisano:
„Wszystkich, którzy … tę Konstytucję będą stosowali, wzywamy, aby czynili to, dbając
o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi, a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę …”.
Statuty Kongregacji włączone w wielowiekową panoramę losu kupieckiego, splecione nierozerwalnie z królewskim miastem, były powtarzającym się stale przykazaniem do podtrzymywania niepospolitej i wyjątkowej tradycji, do pielęgnowania solidarności zawodowej, do czuwania nad godnością stanu kupieckiego oraz do obrony i popierania moralnych i materialnych interesów kupieckich. Zawsze stanowiły oficjalne i urzędowe narzędzie do realizacji organizacyjnych koncepcji. W kulminacyjnych momentach, ich powstawaniu zawsze towarzyszył wybuch twórczej namiętności odpowiadającej potrzebom, którym sprostać się starała w każdym czasie aktywna społeczność środowiska.
Tu nikt nie powinien powstydzić się słysząc mistyczne wołanie – „pokażcie mi testament Adama”.

Kuljer

* w artykule wykorzystano materiały Archiwum Państwowego m. Krakowa

powrót